Không chỉ là một thay đổi về kỹ thuật lập pháp, đề xuất này còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy quản lý: từ “xử lý ngay bằng hình sự” sang ưu tiên “khắc phục – phục hồi – bảo vệ giá trị kinh tế”.

Với cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân, startup, doanh nghiệp công nghệ hoặc các mô hình kinh doanh mới, đây được xem là một tín hiệu pháp lý đáng chú ý.

Đề xuất mới trong dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi là gì?

Theo dự thảo hồ sơ chính sách do Bộ Công an công bố, cơ quan soạn thảo đề xuất cơ chế “tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” như một tầng xử lý trung gian giữa:

• Truy cứu trách nhiệm hình sự ngay; và

• Miễn trách nhiệm hình sự ngay.

Cơ chế này hướng đến các hành vi vi phạm gây thiệt hại về kinh tế nhưng:

• Phát sinh trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội;

• Không có yếu tố tham nhũng hoặc vụ lợi cá nhân;

• Có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả;

• Mang lại giá trị hoặc hiệu quả thực tế cho địa phương, nền kinh tế hoặc xã hội.

Đáng chú ý, dự thảo còn đề xuất cho phép miễn trách nhiệm hình sự ngay từ giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm thay vì phải chờ khởi tố vụ án như hiện nay.

Vì sao đề xuất này được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm?

Giảm nguy cơ “đóng băng” hoạt động kinh doanh

Trong thực tế, nhiều vụ việc kinh tế sau khi bị khởi tố đã kéo theo hàng loạt hệ quả:

• Dự án bị đình trệ;

• Dòng tiền đứt gãy;

• Đối tác ngừng hợp tác;

• Ngân hàng siết tín dụng;

• Người lao động mất việc;

• Tài sản khó thu hồi.

Trong khi đó, không phải mọi sai phạm kinh tế đều xuất phát từ động cơ trục lợi cá nhân. Nhiều trường hợp phát sinh trong quá trình điều hành, thử nghiệm mô hình mới hoặc xử lý các tình huống quản trị phức tạp.

Cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự vì vậy được kỳ vọng sẽ tạo ra một “khoảng đệm pháp lý” để doanh nghiệp có thời gian:

• Khắc phục hậu quả;

• Ổn định hoạt động;

• Bảo vệ hệ sinh thái kinh doanh;

• Hạn chế hiệu ứng dây chuyền lên thị trường.

Tăng khả năng thu hồi thiệt hại cho Nhà nước và xã hội

Ở nhiều vụ án kinh tế, mục tiêu quan trọng không chỉ là xử phạt mà còn là:

• Thu hồi tài sản;

• Khôi phục hoạt động sản xuất;

• Bảo đảm việc làm;

• Hạn chế thiệt hại lan rộng.

Nếu doanh nghiệp bị xử lý hình sự quá sớm, khả năng phục hồi dòng tiền gần như bị triệt tiêu, kéo theo việc khắc phục hậu quả trở nên khó khăn hơn.

Vì vậy, thay vì “đóng cửa” doanh nghiệp ngay từ đầu, cơ chế mới có thể giúp Nhà nước có thêm thời gian pháp lý để đánh giá toàn diện và tạo điều kiện cho việc khắc phục được thực hiện thực chất hơn.

Tạo tâm lý yên tâm cho doanh nhân và nhà đầu tư

Một trong những vấn đề khiến nhiều doanh nghiệp e ngại là ranh giới giữa “rủi ro kinh doanh” và “rủi ro hình sự” đôi khi chưa thật sự rõ ràng.

Đặc biệt trong các lĩnh vực mới như:

• Công nghệ;

• AI;

• Sandbox;

• Fintech;

• Chuyển đổi số;

• Đầu tư đổi mới sáng tạo;

việc pháp luật chưa hoàn thiện hoặc còn chồng chéo có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ pháp lý khó dự đoán.

Do đó, đề xuất này được kỳ vọng sẽ trở thành một “điểm tựa pháp lý” giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư và đổi mới hơn trong tương lai.

Tuy nhiên, cơ chế này có thể bị lạm dụng?

Bên cạnh các ý kiến ủng hộ, nhiều chuyên gia cũng cảnh báo rằng nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, cơ chế này có thể bị biến thành:

• “Thương lượng trách nhiệm hình sự”;

• Hoặc tâm lý “khắc phục bằng tiền để tránh bị xử lý”.

Đây là lý do các chuyên gia đề xuất cần xây dựng hệ thống điều kiện áp dụng cực kỳ chặt chẽ.

Những điều kiện nào cần được kiểm soát nghiêm ngặt?

Không có yếu tố tham nhũng hoặc vụ lợi cá nhân

Đây được xem là “ranh giới pháp lý” quan trọng nhất.

Các hành vi:

• Tham nhũng;

• Trục lợi cá nhân;

• Hưởng lợi nhóm;

• Chiếm đoạt tài sản;

vẫn phải bị xử lý nghiêm để bảo đảm tính răn đe và công bằng của pháp luật.

Việc khắc phục hậu quả phải thực chất

Khắc phục không chỉ đơn thuần là “nộp lại tiền”.

Nhiều ý kiến cho rằng cần đánh giá toàn diện:

• Mức độ bồi thường thiệt hại;

• Khả năng khôi phục trạng thái ban đầu;

• Ảnh hưởng đến các bên liên quan;

• Tính bền vững của giải pháp khắc phục.

Ngoài ra, việc xác nhận kết quả khắc phục nên được thực hiện thông qua:

• Kiểm toán độc lập;

• Thẩm định chuyên môn;

• Cơ chế giám sát minh bạch.

Phải có cơ chế kiểm sát quyền lực tố tụng

Do đề xuất cho phép miễn trách nhiệm hình sự ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin tố giác, nên nguy cơ lạm dụng quyền lực tố tụng cũng được đặt ra.

Nhiều chuyên gia cho rằng cần tăng cường vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát nhằm bảo đảm:

• Việc đánh giá chứng cứ khách quan;

• Quyết định miễn trách nhiệm có căn cứ;

• Tránh áp dụng tùy tiện giữa các địa phương;

• Bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Doanh nghiệp nên nhìn nhận đề xuất này như thế nào?

Đây là một tín hiệu tích cực cho thấy pháp luật hình sự đang dần tiếp cận theo hướng:

• Cân bằng giữa xử lý vi phạm và bảo vệ phát triển kinh tế;

• Ưu tiên phục hồi thiệt hại;

• Giảm tác động dây chuyền lên doanh nghiệp và thị trường.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng:

“Tạm hoãn truy cứu” không đồng nghĩa với “miễn trách nhiệm tự động”.

Doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với quá trình đánh giá nghiêm ngặt về:

• Động cơ thực hiện hành vi;

• Mức độ thiệt hại;

• Tính trung thực trong khắc phục hậu quả;

• Yếu tố vụ lợi hoặc lợi ích nhóm;

• Tính minh bạch của hoạt động kinh doanh.

Trong bối cảnh pháp luật đang thay đổi nhanh, việc chủ động rà soát rủi ro pháp lý, xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ và tham vấn luật sư ngay từ giai đoạn đầu vẫn là yếu tố quan trọng để hạn chế nguy cơ phát sinh trách nhiệm hình sự trong hoạt động kinh doanh.

Những câu hỏi thường gặp

Tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự có phải là miễn trách nhiệm hình sự không?

Không. Đây là cơ chế trung gian nhằm tạo thời gian để người vi phạm khắc phục hậu quả trước khi cơ quan tố tụng quyết định có truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.

Doanh nghiệp chỉ cần khắc phục thiệt hại là sẽ không bị xử lý hình sự?

Không hẳn. Việc khắc phục hậu quả chỉ là một trong các điều kiện được xem xét. Cơ quan tố tụng còn đánh giá động cơ, tính chất hành vi, yếu tố vụ lợi và nhiều tiêu chí khác.

Cơ chế này có áp dụng cho hành vi tham nhũng không?

Theo định hướng của dự thảo, cơ chế này không áp dụng cho các hành vi có yếu tố tham nhũng hoặc trục lợi cá nhân.

Vì sao doanh nghiệp quan tâm đến cơ chế này?

Bởi việc khởi tố hình sự có thể gây ảnh hưởng rất lớn đến:

• Uy tín doanh nghiệp;

• Khả năng tiếp cận vốn;

• Quan hệ thương mại;

• Dòng tiền;

• Hoạt động sản xuất kinh doanh.

Cơ chế mới được kỳ vọng sẽ tạo thêm dư địa để doanh nghiệp xử lý hậu quả trước khi bị đẩy vào quy trình tố tụng hình sự toàn diện.

Nếu có bất kỳ thắc mắc hay cần tư vấn pháp luật vui lòng liên hệ chúng tôi qua các hình thức sau:

Hotline Luật sư tư vấn trực tiếp: 1900 2929 01

Nhập thông tin đăng ký tư vấn luật tại đây: https://luatsulh.com/dang-ky-tu-van.html

Liên hệ đặt lịch hẹn qua zalo số: 0903 796 830

Website: https://luatsulh.com/

Hồ Chí Minh: 12A Nguyễn Đình Chiểu, Phường Tân Định (Phường Đa Kao, Quận 1 cũ)

Hà Nội: 51 Nguyễn Khắc Hiếu, Phường Ba Đình (Phường Trúc Bạch, Quận Ba Đình cũ)

Nha Trang: 144 Hoàng Hoa Thám, Phường Nha Trang (Phường Lộc Thọ, Thành phố Nha Trang cũ)

Theo dõi Công ty Luật LH Legal tại:

Website: https://luatsulh.com/

Facebook: Luật sư LH Legal

Youtube: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hoà: Luật sư Hoà (LH Legal)

Kênh Tiktok Công ty: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hình sự: Luật sư Hình sự

Kênh Zalo OA

Hồ sơ năng lực LH Legal