Trọng tài thương mại là gì? Khi nào doanh nghiệp nên chọn trọng tài thay vì Tòa án?

Trọng tài thương mại là gì? Khi nào doanh nghiệp nên chọn trọng tài thay vì Tòa án?

Khởi kiện tại Tòa án là phương án quen thuộc, nhưng không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu. Với những hợp đồng có giá trị lớn, tranh chấp phức tạp, có yếu tố nước ngoài hoặc liên quan đến thông tin kinh doanh nhạy cảm, việc lựa chọn sai cơ chế giải quyết tranh chấp ngay từ đầu có thể khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian, chi phí và thậm chí gặp khó khăn về thẩm quyền.

Đó cũng là lý do trọng tài thương mại ngày càng được nhiều doanh nghiệp lựa chọn. Phương thức này nổi bật nhờ tính linh hoạt, không công khai, cho phép lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn và đặc biệt, phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm.

Tuy nhiên, trọng tài không phải lúc nào cũng tốt hơn Tòa án. Quan trọng hơn, không phải cứ phát sinh tranh chấp là doanh nghiệp có thể đưa vụ việc ra trọng tài.

Vậy trọng tài thương mại là gì? Khi nào nên chọn trọng tài, khi nào nên khởi kiện tại Tòa án? Doanh nghiệp cần lưu ý gì khi soạn điều khoản trọng tài trong hợp đồng?

Trọng tài thương mại là gì?

Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận và được tiến hành theo quy định của pháp luật về trọng tài thương mại.

Có thể hiểu đơn giản, thay vì đưa tranh chấp đến Tòa án, các bên thống nhất giao vụ việc cho một hoặc nhiều trọng tài viên xem xét và ra phán quyết.

Tuy nhiên, một điều kiện đặc biệt quan trọng là phải có thỏa thuận trọng tài.

Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp. Trong thực tế, doanh nghiệp thường đưa điều khoản trọng tài ngay vào hợp đồng.

Ví dụ:

"Các tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại [Trung tâm trọng tài] theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm đó."

Nếu hợp đồng không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ và sau khi tranh chấp xảy ra các bên cũng không thống nhất lựa chọn trọng tài, một bên không thể tự mình đưa vụ việc ra trọng tài.

Đây là điểm khác biệt rất lớn so với việc khởi kiện tại Tòa án.

Vì sao trọng tài thương mại ngày càng được doanh nghiệp lựa chọn?

Trọng tài thương mại không đơn thuần là một phương án "thay thế Tòa án". Đối với một số loại giao dịch, đây có thể là phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp hơn ngay từ khi doanh nghiệp ký hợp đồng.

Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm

Khoản 5 Điều 61 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành.

Điều này có nghĩa phán quyết trọng tài không trải qua thủ tục phúc thẩm như bản án sơ thẩm của Tòa án.

Với doanh nghiệp, đây là một lợi thế đáng kể bởi tranh chấp có thể được kết thúc sớm hơn, hạn chế tình trạng vụ việc kéo dài qua nhiều cấp xét xử.

Tuy nhiên, "chung thẩm" không đồng nghĩa phán quyết trọng tài tuyệt đối không thể bị xem xét. Một bên vẫn có quyền yêu cầu Tòa án hủy phán quyết nếu thuộc các căn cứ luật định tại Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Quá trình giải quyết tranh chấp không công khai

Khoản 4 Điều 4 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài được tiến hành không công khai, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Đây là ưu điểm đặc biệt quan trọng với những tranh chấp liên quan đến:

• bí mật kinh doanh;
• dữ liệu khách hàng;
• công nghệ và quy trình sản xuất;
• chiến lược giá;
• thông tin tài chính;
• quan hệ với nhà đầu tư hoặc đối tác;
• uy tín thương mại của doanh nghiệp.

Với những vụ việc như vậy, việc hạn chế thông tin tranh chấp bị công khai có thể có ý nghĩa không kém kết quả thắng – thua của vụ việc.

Doanh nghiệp được lựa chọn người giải quyết tranh chấp

Một trong những lợi thế lớn của trọng tài là các bên có thể lựa chọn trọng tài viên phù hợp.

Điều này đặc biệt hữu ích đối với những tranh chấp có tính chuyên môn cao như:

• xây dựng và EPC;
• tài chính – ngân hàng;
• logistics;
• bảo hiểm;
• năng lượng;
• đầu tư;
• mua bán quốc tế;
• công nghệ;
• sở hữu trí tuệ.

Thay vì chỉ tập trung vào quy định pháp luật, Hội đồng trọng tài có thể được hình thành từ những trọng tài viên có hiểu biết sâu về lĩnh vực đang tranh chấp.

Hội đồng trọng tài có thể hình thành từ những trọng tài viên hiểu biết sâu về lĩnh vực đang tranh chấp

Thủ tục linh hoạt hơn

Tùy thỏa thuận và quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài, các bên có thể có mức độ chủ động đáng kể trong việc xác định:

• địa điểm trọng tài;
• ngôn ngữ tố tụng;
• số lượng trọng tài viên;
• cách thức lựa chọn trọng tài viên;
• luật áp dụng trong trường hợp phù hợp;
• lịch trình tố tụng.

Tính linh hoạt này đặc biệt hữu ích đối với giao dịch có yếu tố nước ngoài.

Trọng tài thương mại có thực sự phổ biến tại Việt Nam?

Xu hướng sử dụng trọng tài thương mại tại Việt Nam đang tăng khá rõ.

Theo số liệu công bố của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), số vụ việc được giải quyết tại VIAC tăng từ 221 vụ năm 2020 lên 475 vụ năm 2024. Riêng năm 2024, số vụ tăng khoảng 12% so với năm 2023 và là mức cao nhất VIAC ghi nhận kể từ khi thành lập.

Đáng chú ý, trong 475 vụ năm 2024:

• 247 vụ là tranh chấp trong nước, chiếm 52%;
• 128 vụ có yếu tố đầu tư nước ngoài (FDI), chiếm 27%;
• 100 vụ có yếu tố nước ngoài, chiếm 21%.

Các con số này cho thấy trọng tài không còn chỉ xuất hiện trong những hợp đồng quốc tế quy mô lớn mà ngày càng trở thành một lựa chọn thực tế trong hoạt động thương mại tại Việt Nam.

Trọng tài thương mại có những hạn chế gì?

Doanh nghiệp không nên hiểu rằng trọng tài luôn tốt hơn Tòa án.

Mỗi cơ chế có điểm mạnh và hạn chế riêng. Trong một số tranh chấp, lựa chọn trọng tài thậm chí có thể tạo thêm khó khăn nếu doanh nghiệp không đánh giá đúng ngay từ đầu.

Trọng tài vẫn cần sự hỗ trợ của Tòa án

Hội đồng trọng tài không phải cơ quan thực hiện quyền lực nhà nước.

Do đó, trong một số tình huống, tố tụng trọng tài vẫn cần đến sự hỗ trợ của Tòa án, đặc biệt đối với các vấn đề như áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, thu thập chứng cứ trong trường hợp luật định hoặc các vấn đề liên quan đến thi hành phán quyết.

Phán quyết trọng tài được thi hành theo pháp luật về thi hành án dân sự. Luật Trọng tài thương mại đồng thời quy định cơ chế Tòa án xem xét yêu cầu hủy phán quyết trong những trường hợp cụ thể.

Khả năng thu thập chứng cứ từ bên thứ ba có thể hạn chế hơn

Trong nhiều vụ tranh chấp xây dựng, logistics, bảo hiểm hay tài chính, tài liệu quan trọng có thể nằm trong tay ngân hàng, nhà thầu phụ, đơn vị vận chuyển hoặc một bên thứ ba khác.

Nếu chủ thể đó không tự nguyện hợp tác, Hội đồng trọng tài không có đầy đủ quyền lực cưỡng chế như Tòa án.

Đây là yếu tố doanh nghiệp cần đánh giá rất kỹ nếu kết quả vụ việc phụ thuộc nhiều vào tài liệu hoặc lời khai của người không tham gia thỏa thuận trọng tài.

Chi phí trọng tài có thể cao

Phí trọng tài thường được xác định theo biểu phí của từng trung tâm, trong nhiều trường hợp dựa trên giá trị tranh chấp.

Đối với tranh chấp có giá trị lớn hoặc sử dụng Hội đồng gồm nhiều trọng tài viên, tổng chi phí có thể đáng kể.

Vì vậy, doanh nghiệp cần cân đối giữa: giá trị tranh chấp – độ phức tạp – yêu cầu bảo mật – thời gian giải quyết – chi phí tố tụng.

Không nên lựa chọn trọng tài chỉ vì cho rằng đây luôn là phương án nhanh và rẻ hơn Tòa án.

Những tranh chấp nào đặc biệt phù hợp với trọng tài thương mại?

Tranh chấp hợp đồng thương mại có giá trị lớn

Các tranh chấp phát sinh từ:

• hợp đồng mua bán hàng hóa;
• hợp đồng phân phối;
• hợp đồng logistics;
• hợp đồng cung ứng dịch vụ;
• hợp đồng xây dựng;
• hợp đồng EPC;
• hợp đồng nhượng quyền;
• hợp đồng hợp tác kinh doanh;

thường có giá trị lớn và chứa nhiều vấn đề kỹ thuật.

Trong những trường hợp này, khả năng lựa chọn trọng tài viên có chuyên môn và quy trình tố tụng linh hoạt có thể mang lại lợi thế đáng kể.

Tranh chấp có yếu tố nước ngoài

Trọng tài đặc biệt phổ biến trong thương mại quốc tế do các bên thường không muốn tranh chấp phải phụ thuộc hoàn toàn vào Tòa án của quốc gia bên còn lại.

Một lợi thế quan trọng khác là cơ chế công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài theo Công ước New York 1958.

Mục tiêu của Công ước là thiết lập cơ chế chung cho việc công nhận thỏa thuận trọng tài cũng như công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại các quốc gia thành viên. Hiện Công ước có hơn 170 quốc gia thành viên.

Điều này là lý do các hợp đồng xuyên biên giới thường lựa chọn trọng tài ngay từ giai đoạn soạn thảo.

Tranh chấp cần giữ bí mật kinh doanh

Tranh chấp liên quan đến công nghệ, công thức sản xuất, sở hữu trí tuệ, dữ liệu khách hàng, hệ thống phân phối hoặc chiến lược kinh doanh thường đặc biệt nhạy cảm.

Vì tố tụng trọng tài về nguyên tắc không công khai, trọng tài có thể phù hợp hơn nếu doanh nghiệp muốn kiểm soát phạm vi thông tin về tranh chấp.

Tranh chấp đòi hỏi kiến thức chuyên ngành sâu

Một tranh chấp xây dựng có thể liên quan đến tiến độ, nghiệm thu, thiết kế, định mức, hồ sơ kỹ thuật và hàng trăm tài liệu chuyên môn.

Một tranh chấp logistics có thể liên quan đến vận tải đa phương thức, Incoterms, bảo hiểm và chứng từ vận chuyển.

Trong những vụ việc này, việc lựa chọn trọng tài viên am hiểu lĩnh vực tranh chấp là một lợi thế đáng cân nhắc.

Khi nào doanh nghiệp nên cân nhắc chọn Tòa án thay vì trọng tài?

Có những vụ việc mà lợi thế của Tòa án lại rõ ràng hơn.

Khi chưa có thỏa thuận trọng tài hợp lệ

Đây là vấn đề quan trọng nhất.

Trọng tài chỉ có thẩm quyền khi tồn tại thỏa thuận trọng tài đáp ứng điều kiện pháp luật.

Nếu không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận bị vô hiệu, doanh nghiệp có thể không thể sử dụng trọng tài để giải quyết vụ việc.

Đáng chú ý, việc "không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận trọng tài vô hiệu" cũng là một trong các căn cứ để Tòa án hủy phán quyết trọng tài theo Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010.

Khi tranh chấp liên quan đến nhiều bên nhưng không phải tất cả đều có thỏa thuận trọng tài

Ví dụ một tranh chấp xây dựng có thể đồng thời liên quan đến: chủ đầu tư – tổng thầu – nhà thầu phụ – ngân hàng bảo lãnh – công ty bảo hiểm.

Nếu chỉ một số chủ thể bị ràng buộc bởi điều khoản trọng tài, việc giải quyết toàn bộ quan hệ tranh chấp trong một thủ tục có thể trở nên phức tạp.

Trong khi đó, tố tụng tại Tòa án có cơ chế đưa người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tham gia vụ án theo điều kiện luật định.

Khi cần sử dụng mạnh cơ chế quyền lực nhà nước

Nếu doanh nghiệp dự đoán đối tác có thể:

• che giấu hoặc tẩu tán tài sản;
• không hợp tác;
• không cung cấp tài liệu;
• cần áp dụng ngay biện pháp khẩn cấp;

thì yếu tố này cần được xem xét đặc biệt khi lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp.

Không nên mặc định rằng cứ tranh chấp thương mại có giá trị lớn thì trọng tài luôn là phương án tốt nhất.

Sai lầm nguy hiểm: Chỉ quan tâm trọng tài khi tranh chấp đã xảy ra

Một trong những vấn đề LH Legal thường khuyến nghị doanh nghiệp lưu ý là cơ chế giải quyết tranh chấp nên được tính toán ngay khi ký hợp đồng, không phải đợi đến khi xảy ra tranh chấp.

Lý do rất đơn giản:

Nếu hợp đồng không có thỏa thuận trọng tài, đến khi mâu thuẫn phát sinh, bên còn lại hoàn toàn có thể từ chối ký thỏa thuận mới để đưa tranh chấp ra trọng tài.

Khi đó, dù trọng tài có phù hợp hơn với doanh nghiệp thì phương án này cũng có thể không còn khả thi.

Ngược lại, nếu điều khoản trọng tài được soạn thiếu chính xác, doanh nghiệp có thể phải tranh luận thêm về chính thẩm quyền giải quyết tranh chấp trước khi đi vào nội dung vụ việc.

Vì vậy, một điều khoản trọng tài nên làm rõ các vấn đề cần thiết như:

• cơ quan hoặc hình thức trọng tài lựa chọn;
• quy tắc tố tụng áp dụng;
• số lượng trọng tài viên nếu cần;
• địa điểm trọng tài;
• ngôn ngữ tố tụng đối với hợp đồng quốc tế;
• luật áp dụng trong trường hợp cần thiết.

Có thể vừa hòa giải vừa sử dụng trọng tài không?

Có.

Luật Trọng tài thương mại 2010 cho phép Hội đồng trọng tài tiến hành hòa giải để các bên thỏa thuận với nhau về việc giải quyết tranh chấp.

Nếu hòa giải thành, theo yêu cầu của các bên, Hội đồng trọng tài có thể ra quyết định công nhận sự thỏa thuận.

Điều này tạo ra một lợi thế thực tiễn: doanh nghiệp vẫn có thể tìm kiếm phương án thương lượng để duy trì quan hệ kinh doanh nhưng đồng thời vẫn có cơ chế tố tụng để giải quyết vụ việc nếu thương lượng không thành.

Trong thực tế quốc tế, cách tiếp cận kết hợp hòa giải và trọng tài thường được nhắc đến với mô hình Med-Arb.

Hội đồng trọng tài có thể tiến hành hòa giải để các bên thỏa thuận với nhau về việc giải quyết tranh chấp

Doanh nghiệp nên lựa chọn trung tâm trọng tài nào?

Không nên lựa chọn trung tâm trọng tài chỉ dựa trên tên tuổi.

Doanh nghiệp cần cân nhắc ít nhất:

• giao dịch trong nước hay quốc tế;
• giá trị tranh chấp;
• lĩnh vực chuyên môn;
• địa điểm của các bên;
• tài sản cần thi hành nằm ở đâu;
• ngôn ngữ hợp đồng;
• luật áp dụng;
• chi phí;
• quy tắc tố tụng.

Trong giao dịch tại Việt Nam, doanh nghiệp có thể xem xét các tổ chức trọng tài phù hợp với tính chất giao dịch.

Đối với giao dịch quốc tế, các bên cũng có thể thỏa thuận lựa chọn tổ chức trọng tài nước ngoài hoặc quốc tế nếu phù hợp với cấu trúc hợp đồng.

Điểm quan trọng nhất không phải chọn "trung tâm nổi tiếng nhất", mà là chọn cơ chế phù hợp với hợp đồng và khả năng thi hành phán quyết khi tranh chấp thực sự xảy ra.

Câu hỏi thường gặp về trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại có phù hợp với doanh nghiệp vừa và nhỏ không?

Có thể phù hợp.

Trọng tài không chỉ dành cho tập đoàn lớn. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, trọng tài có thể hữu ích khi tranh chấp cần giải quyết nhanh, bảo mật hoặc có tính chuyên môn.

Tuy nhiên, doanh nghiệp nên cân nhắc giá trị tranh chấp và chi phí trọng tài trước khi lựa chọn.

Trọng tài thương mại có nhanh hơn Tòa án không?

Có thể nhanh hơn trong nhiều trường hợp, đặc biệt vì phán quyết trọng tài có tính chung thẩm và không trải qua thủ tục phúc thẩm như bản án của Tòa án.

Tuy nhiên, không nên cam kết rằng mọi vụ trọng tài đều nhanh hơn. Thời gian thực tế còn phụ thuộc vào độ phức tạp của tranh chấp, số lượng chứng cứ, thái độ hợp tác của các bên và quy trình tố tụng được áp dụng.

Phán quyết trọng tài có bị hủy không?

Có thể.

Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định các căn cứ Tòa án có thể xem xét hủy phán quyết, chẳng hạn không có thỏa thuận trọng tài hoặc thỏa thuận vô hiệu; thành phần Hội đồng trọng tài, thủ tục tố tụng không phù hợp trong trường hợp luật định; tranh chấp vượt quá thẩm quyền; chứng cứ giả mạo hoặc phán quyết trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam.

Do đó, doanh nghiệp cần phân biệt yêu cầu hủy phán quyết trọng tài với việc kháng cáo bản án. Tòa án không xét xử lại toàn bộ nội dung vụ tranh chấp như một cấp phúc thẩm chỉ vì một bên không đồng ý với kết quả trọng tài.

Có nên đưa mọi hợp đồng của doanh nghiệp vào trọng tài không?

Không nhất thiết.

Trọng tài thường đáng cân nhắc đối với:

• hợp đồng giá trị lớn;
• giao dịch có yếu tố nước ngoài;
• tranh chấp cần bảo mật;
• giao dịch có yếu tố kỹ thuật chuyên sâu.

Trong khi đó, Tòa án có thể phù hợp hơn trong một số vụ việc có nhiều bên không cùng bị ràng buộc bởi thỏa thuận trọng tài hoặc cần sử dụng mạnh cơ chế quyền lực nhà nước.

Lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp nên bắt đầu từ khi ký hợp đồng

Điều khoản giải quyết tranh chấp thường chỉ nằm ở vài dòng cuối hợp đồng nên rất dễ bị doanh nghiệp xem nhẹ.

Nhưng khi tranh chấp thực sự xảy ra, vài dòng này có thể quyết định doanh nghiệp được kiện ở đâu, theo thủ tục nào, bằng ngôn ngữ nào, ai là người giải quyết và thậm chí ảnh hưởng đến khả năng thi hành kết quả cuối cùng.

Vì vậy, trước khi ký những hợp đồng có giá trị lớn hoặc có cấu trúc pháp lý phức tạp, doanh nghiệp nên đánh giá trước: Nếu đối tác vi phạm, chúng ta sẽ giải quyết ở đâu? Tòa án hay trọng tài? Có cần bảo mật? Tài sản của đối tác nằm ở quốc gia nào? Chứng cứ chủ yếu nằm trong tay ai? Phán quyết sau cùng sẽ phải thi hành ở đâu?

Đó mới là cách xây dựng điều khoản giải quyết tranh chấp từ góc nhìn quản trị rủi ro thay vì chỉ sử dụng một điều khoản mẫu.

Căn cứ pháp lý

• Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12;
• Bộ luật Tố tụng dân sự và pháp luật về thi hành án dân sự có liên quan;
• Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài;
• Quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài được các bên lựa chọn.

LH Legal tư vấn và giải quyết tranh chấp thương mại

Khi tranh chấp đã phát sinh, việc lựa chọn khởi kiện tại Tòa án hay trọng tài không nên chỉ dựa trên một tiêu chí như thời gian hoặc chi phí.

LH Legal hỗ trợ doanh nghiệp đánh giá hồ sơ, thỏa thuận trọng tài, thẩm quyền giải quyết, chứng cứ, yêu cầu bồi thường và khả năng thi hành để xây dựng phương án xử lý phù hợp với từng vụ việc.

Đối với doanh nghiệp chưa phát sinh tranh chấp, việc rà soát và xây dựng điều khoản giải quyết tranh chấp ngay từ giai đoạn soạn thảo hợp đồng cũng là một biện pháp quan trọng để hạn chế rủi ro khi giao dịch về sau.

Nếu có bất kỳ thắc mắc hay cần tư vấn pháp luật vui lòng liên hệ chúng tôi qua các hình thức sau:

Hotline Luật sư tư vấn trực tiếp: 1900 2929 01

Nhập thông tin đăng ký tư vấn luật tại đây: https://luatsulh.com/dang-ky-tu-van.html

Liên hệ đặt lịch hẹn qua zalo số: 0903 796 830

Website: https://luatsulh.com/

Hồ Chí Minh: 12A Nguyễn Đình Chiểu, Phường Tân Định (Phường Đa Kao, Quận 1 cũ)

Hà Nội: 51 Nguyễn Khắc Hiếu, Phường Ba Đình (Phường Trúc Bạch, Quận Ba Đình cũ)

Nha Trang: 144 Hoàng Hoa Thám, Phường Nha Trang (Phường Lộc Thọ, Thành phố Nha Trang cũ)

Theo dõi Công ty Luật LH Legal tại:

Website: https://luatsulh.com/

Facebook: Luật sư LH Legal

Youtube: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hoà: Luật sư Hoà (LH Legal)

Kênh Tiktok Công ty: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hình sự: Luật sư Hình sự

Kênh Zalo OA

Hồ sơ năng lực LH Legal