Phân tích và bình luận Bản án số 157/2024/HS-ST về tội tham ô tài sản (vụ án Trương Mỹ Lan và đồng phạm tại tập đoàn Vạn Thịnh Phát)

>>> Tóm tắt và bình luận bản án 15/2024/HS-ST ngày 11/04/2024 về tội tham ô tài sản

>>> Phân tích và bình luận Bản án số 94/2024/HS-PT về tội “Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản”

A. Tóm tắt vụ án

Bị cáo:

• Vụ án có tổng cộng 86 bị cáo, trong đó Trương Mỹ Lan (Chủ tịch Tập đoàn Vạn Thịnh Phát) được xác định là bị cáo chính.

• Các bị cáo còn lại gồm nhiều lãnh đạo chủ chốt của Ngân hàng SCB như Đinh Văn Thành, Bùi Anh Dũng, Võ Tấn Hoàng Văn…, cùng với lãnh đạo Tập đoàn Vạn Thịnh Phát, đại diện các công ty thẩm định giá và thành viên đoàn thanh tra của Ngân hàng Nhà nước.

Bị hại:

• Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB): Bị hại liên quan đến hành vi "Tham ô tài sản" và "Vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng".

• Trương Mỹ Lan: Bị hại liên quan đến hành vi "Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản" của bị cáo Nguyễn Cao Trí

Xem chi tiết bản án tại đây

Nội dung vụ Án

Vụ án liên quan đến Trương Mỹ Lan và Tập đoàn Vạn Thịnh Phát được khởi tố từ năm 2022, là một trong những đại án kinh tế có quy mô đặc biệt lớn. Hành vi phạm tội diễn ra trong thời gian dài, với vai trò chủ mưu, chi phối của bị cáo Trương Mỹ Lan đối với các hoạt động tài chính – ngân hàng có liên quan.

Theo Bản án số 157/2024/HS-ST của Tòa án nhân dân TP. Hồ Chí Minh, bị cáo cùng các đồng phạm đã thực hiện nhiều hành vi vi phạm nghiêm trọng, vụ án có rất nhiều bị cáo, với nhiều vai trò và tính chất, mức độ phức tạp khác nhau, có tổ chức và hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, đòi hỏi xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật.

Thứ nhất, về hành vi tham ô tài sản; vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng; thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng của Trương Mỹ L và đồng phạm. Mặc dù không giữ chức vụ trong Ngân hàng S nhưng do luôn nắm giữ cổ phần chi phối (từ 85% đến 91,5% tổng số cổ phần Ngân hàng S) nên Trương Mỹ L là người thực tế có “quyền lực” cổ đông chi phối, chỉ đạo, điều hành mọi hoạt động của Ngân hàng S ngay từ khi hợp nhất 03 Ngân hàng tư nhân đến khi khởi tố vụ án. Trương Mỹ L đã sử dụng Ngân hàng S để huy động vốn, sau đó tổ chức, chỉ đạo lãnh đạo chủ chốt tại Ngân hàng S và Tập đoàn VTP triển khai việc thông đồng, cấu kết, lập hồ sơ hợp thức hóa như các khoản vay để rút ra rất nhiều khoản tiền lớn, để L sử dụng vào các mục đích khác nhau. Vì đều là các khoản vay khống, do vậy khi đến hạn không trả được nợ, L cùng đồng phạm tiếp tục tạo ra các khoản vay khống khác, số tiền L rút ra sử dụng ngày càng nhiều dẫn đến hậu quả thiệt hại đặc biệt lớn, dẫn đến Ngân hàng S đã hoàn toàn mất thanh khoản, dư nợ tín dụng rất lớn không có khả năng thu hồi, vốn chủ sở hữu âm 443.769 tỷ đồng.

Để hợp thức việc rút tiền đã được Ngân hàng S giải ngân để sử dụng, tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng, Trương Mỹ L chỉ đạo thực hiện như sau:

(1) Đối với trường hợp Ngân hàng S giải ngân vào tài khoản của các công ty “ma” thụ hưởng tiền theo phương án vay, Trương Mỹ L đã chỉ đạo lập phương án thực hiện việc “giải quỹ” bằng cách lập các hợp đồng hứa chuyển nhượng cổ phần khống, sử dụng nhiều cá nhân mở tài khoản tại Ngân hàng S để ký rút tiền, nộp tiền, chuyển tiền lòng vòng vào tài khoản của Công ty trong nhóm, cuối cùng chuyển đến các tài khoản theo mục đích sử dụng của Trương Mỹ L.

(2) Đối với trường hợp Ngân hàng S giải ngân vào tài khoản của các cá nhân được thuê đứng tên khoản vay hoặc thụ hưởng tiền, các cá nhân này sẽ trực tiếp đến ngân hàng ký chứng từ rút tiền mặt. Trương Mỹ L chỉ đạo các lãnh đạo tại Ngân hàng S chuẩn bị tiền, phối hợp với nhân sự tại Tập đoàn VTP cung cấp pháp nhân, cá nhân nhận tiền và lập các Phiếu chi, ủy nhiệm chi để hoàn tất nghiệp vụ. Sau khi tiền mặt được xuất khỏi quỹ, lái xe của bị cáo sẽ vận chuyển về Tòa nhà Sherwood (Quận C) hoặc trụ sở Tập đoàn VTP (Quận A) để giao cho các trợ lý của Trương Mỹ L hoặc chuyển cho các cá nhân khác theo chỉ đạo trực tiếp từ bị cáo.

Kết quả điều tra xác định, từ ngày 26/02/2019 đến ngày 12/9/2022, lái xe của Trương Mỹ L đã vận chuyển số tiền 108.878 tỷ đồng và 14.757.677 USD từ Ngân hàng S về các địa điểm nêu trên. Số tiền này được Trương Mỹ L sử dụng để trả nợ mua các bất động sản, mua cổ phần các dự án và phục vụ các mục đích cá nhân khác. Hành vi của bị cáo và các đồng phạm giúp sức không chỉ dừng lại ở việc tham ô, vi phạm hoạt động ngân hàng mà còn liên quan đến sai phạm của Đoàn thanh tra, Tổ giám sát tại Ngân hàng S và các hành vi Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, gây chấn động dư luận và ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thống tài chính quốc gia.

Thứ hai, bên cạnh vai trò chủ mưu của Trương Mỹ L, hành vi giúp sức của các đồng phạm tại Ngân hàng S và Tập đoàn VTP đóng vai trò quyết định trong việc hiện thực hóa chuỗi sai phạm. Các đối tượng này đã trực tiếp tham gia ký kết hồ sơ vay vốn khống, nâng khống tài sản bảo đảm và thực hiện các lệnh chuyển tiền bất hợp pháp. Hành vi này không chỉ cấu thành tội “Tham ô tài sản” và “Vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng” mà còn kéo theo sự tha hóa của các cán bộ quản lý nhà nước. Cụ thể, Đoàn thanh tra, Tổ giám sát tại Ngân hàng S và lãnh đạo Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng đã có các vi phạm nghiêm trọng trong hoạt động thanh tra, giúp che giấu sai phạm và báo cáo không trung thực về thực trạng tài chính của ngân hàng.

Cuối cùng, vụ án cũng làm rõ các hành vi “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” của một số đối tượng có liên quan trong quá trình giao dịch tài sản với Trương Mỹ L. Đối với nhóm các bị can có quốc tịch nước ngoài và một số đối tượng tham gia với vai trò thứ yếu hoặc chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cơ quan tố tụng đã có những nhận định riêng biệt, trong đó có một số trường hợp được quyết định không xem xét xử lý hình sự tùy theo tính chất và mức độ đóng góp trong việc khắc phục hậu quả vụ án. Tổng thể bản án cho thấy sự nghiêm minh nhưng cũng đầy đủ tính phân hóa pháp lý đối với từng nhóm hành vi và đối tượng cụ thể.

B. Phân tích bản án

Nhận định của Hội đồng xét xử

• Về quy trình tố tụng: Các hành vi, quyết định tố tụng của cơ quan điều tra, Viện kiểm sát được thực hiện đúng quy định pháp luật

• Về vai trò của Trương Mỹ Lan: Bị cáo là người chủ mưu, cầm đầu, có quyền lực tuyệt đối tại SCB, điều hành toàn bộ các hoạt động phi pháp từ việc bố trí nhân sự đến việc giải ngân tiền

• Về tính chất hành vi: Đây là vụ án có tổ chức, các bị cáo sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt để chiếm đoạt số tiền đặc biệt lớn, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ thống tài chính quốc gia

• Về tội danh: Hành vi của Trương Mỹ Lan sau ngày 01/01/2018 đủ yếu tố cấu thành tội "Tham ô tài sản" do bà thực tế có quyền quản trị, điều hành ngân hàng như một chủ sở hữu

Quyết định của Tòa án

(1) Về tội danh và hình phạt: Căn cứ khoản 3 Điều 179 Bộ luật Hình sự năm 1999, sửa đổi bổ sung năm 2009; điểm a, b khoản 4 Điều 353; khoản 4 Điều 364; điểm a, m, g khoản 1 Điều 52; điểm b, v khoản 1, khoản 2 Điều 51; Điều 40; Điều 55 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.

Xử phạt bị cáo Trương Mỹ L 20 (hai mươi) năm về tội “Vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng”; tử hình về tội “Tham ô tài sản” và 20 (hai mươi) năm tù về tội “Đưa hối lộ”.

Tổng hợp hình phạt, buộc bị cáo chấp hành hình phạt chung cho cả 03 tội là tử hình., tiếp tục tạm giam bị cáo để đảm bảo thi hành án.

(2) Trách nhiệm dân sự: Căn cứ Điều 47, Điều 48 của Bộ Luật Hình Sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017; Điều 106 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Bị cáo Trương Mỹ Lan: Buộc bồi hoàn cho Ngân hàng SC1 dư nợ của 1.243 khoản vay tính đến ngày 17/10/2022, tổng số tiền là 673.849.352.548.898 đồng (hơn 673 nghìn tỷ đồng).

Các đồng phạm có liên quan cũng bị buộc liên đới chịu trách nhiệm bồi thường theo vai trò, mức độ tham gia và phần thiệt hại tương ứng đã gây ra.

C. Phân tích và đánh giá các vấn đề pháp lý trong Bản án theo pháp luật hiện hành 

Bản án sơ thẩm xác định đây là vụ án có tổ chức, được thực hiện với thủ đoạn đặc biệt tinh vi, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho hệ thống tài chính quốc gia. Dưới góc độ pháp lý, vụ án được phân tích qua các trọng tâm sau:

Tội "Tham ô tài sản"

Căn cứ: Điểm a, b Khoản 4 Điều 353 BLHS năm 2015.

Mặt Chủ thể: Mặc dù bị cáo không giữ chức vụ quản lý chính thức tại Ngân hàng SCB, nhưng với việc nắm giữ trên 91,5% cổ phần, bị cáo là người có quyền hạn thực tế, chi phối và điều khiển mọi hoạt động của ngân hàng. Điểm đáng chú ý trong vụ án là việc Tòa án xác định bị cáo là chủ thể của tội tham ô dù không giữ chức danh chính thức tại ngân hàng. Cách tiếp cận này thể hiện xu hướng mở rộng khái niệm “người có chức vụ, quyền hạn” theo hướng thực tế, phù hợp với bản chất hành vi phạm tội.

Mặt Khách quan: 

• Hành vi: Chỉ đạo cấp dưới lập khống hồ sơ vay vốn, sử dụng các công ty "ma" để rút tiền. Đặc biệt là hành vi vận chuyển tiền mặt số lượng lớn ra khỏi hệ thống ngân hàng để sử dụng cá nhân.

• Hậu quả: Tính đến ngày 17/10/2022 được xác định là bị cáo đã chiếm đoạt, gây thiệt hại cho SC1 tổng cộng là là 677.286 tỷ đồng.

Mặt Chủ quan: Lỗi cố ý trực tiếp. Mục đích là chiếm đoạt tài sản của ngân hàng để tiêu xài và đầu tư cá nhân.

Mặt Khách thể: Xâm phạm quyền sở hữu tài sản của Ngân hàng SCB và sự hoạt động đúng đắn của tổ chức tài chính.

Tội "Vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng"

Căn cứ: Khoản 3 Điều 179 BLHS năm 1999 (Sửa đổi, bổ sung năm 2009). (Lưu ý: Việc áp dụng luật cũ năm 1999 cho các sai phạm trước năm 2018 là theo nguyên tắc có lợi cho bị cáo).

Mặt Chủ thể: Người có quyền chỉ đạo, điều hành hoạt động tín dụng (chủ thể là người có quyền lực chi phối).

Mặt Khách quan: 

• Hành vi: Cho vay không có tài sản đảm bảo, cho vay quá hạn mức đối với nhóm khách hàng liên quan, nâng khống giá trị tài sản đảm bảo và giải ngân khi chưa hoàn thiện hồ sơ pháp lý.

• Hậu quả: Gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho Ngân hàng SCB (mất khả năng thu hồi dư nợ gốc và lãi).

Mặt Chủ quan: Lỗi cố ý (biết quy trình không đúng qui định của pháp luật nhưng vẫn chỉ đạo thực hiện).

Mặt Khách thể: Xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng.

Tội "Đưa hối lộ"

Căn cứ: Khoản 4 Điều 364 BLHS năm 2015.

Mặt Chủ thể: Bị cáo Trương Mỹ Lan (chủ thể thường).

Mặt Khách quan:

• Hành vi: Chỉ đạo cấp dưới đưa tiền, lợi ích vật chất cho những người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng (điển hình là đưa 5,2 triệu USD cho Đỗ Thị Nhàn).

• Mục đích: Để người có chức vụ bỏ qua sai phạm, báo cáo không trung thực về thực trạng tài chính của SCB.

Mặt Chủ quan: Lỗi cố ý trực tiếp.

Mặt Khách thể: Xâm phạm hoạt động đúng đắn, liêm chính của các cơ quan nhà nước.

Đánh giá về các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ

Tình tiết tăng nặng (Khoản 1 Điều 52 BLHS năm  2015):

• Điểm a: Phạm tội có tổ chức.

• Điểm g: Phạm tội từ 02 lần trở lên.

• Điểm m: Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt, tàn ác để phạm tội.

Các tình tiết tăng nặng không chỉ mang tính hình thức mà phản ánh đúng bản chất có tổ chức, quy mô lớn và tính chuyên nghiệp hóa trong hành vi phạm tội, là căn cứ quan trọng để Tòa án áp dụng mức hình phạt nghiêm khắc.

Tình tiết giảm nhẹ (Điều 51 BLHS năm 2015):

• Điểm b: Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả (thể hiện qua việc đưa tài sản vào để khắc phục).

• Điểm v: Người phạm tội là người có thành tích xuất sắc trong sản xuất, chiến đấu, học tập hoặc công tác (hoạt động thiện nguyện).

• Khoản 2: Các tình tiết khác (nhân thân chưa tiền án tiền sự, tuổi tác...).

Mặc dù tồn tại các tình tiết giảm nhẹ, nhưng không đủ để làm thay đổi bản chất đặc biệt nghiêm trọng của hành vi phạm tội, do đó việc Tòa án vẫn áp dụng hình phạt cao nhất là có cơ sở.

Tổng hợp hình phạt (Điều 55 & Điều 40)

Theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 55 BLHS năm 2015, nếu hình phạt nặng nhất trong số các hình phạt đã tuyên là tử hình thì hình phạt chung là tử hình.

D. Bài học rút ra và khuyến nghị

Bài học rút ra từ vụ án

Kiểm soát quyền lực trong tổ chức tài chính là yếu tố sống còn: Vụ án của Trương Mỹ Lan cho thấy khi một cá nhân nắm quyền chi phối tuyệt đối nhưng không chịu sự kiểm soát hiệu quả, toàn bộ hệ thống có thể bị thao túng. Cơ chế quản trị nội bộ yếu kém đã tạo điều kiện cho việc lạm dụng quyền lực kéo dài trong nhiều năm.

Rủi ro từ sở hữu chéo và “hệ sinh thái doanh nghiệp”: Việc sử dụng mạng lưới công ty “sân sau”, công ty “ma” để vay vốn và đảo nợ cho thấy nguy cơ rất lớn khi ngân hàng bị chi phối bởi một nhóm lợi ích. Đây là lỗ hổng phổ biến trong quản trị tài chính – ngân hàng.

Hệ thống kiểm soát và thanh tra chưa thực sự hiệu quả: Sai phạm không chỉ đến từ doanh nghiệp mà còn từ sự buông lỏng, thậm chí vi phạm của một bộ phận cán bộ thanh tra, giám sát. Điều này làm suy giảm nghiêm trọng vai trò “phòng tuyến cuối” của hệ thống kiểm soát.

Hành vi gian lận tài chính ngày càng tinh vi, có tổ chức: Các thủ đoạn như nâng khống tài sản, lập hồ sơ vay giả, luân chuyển dòng tiền nhiều lớp… cho thấy tội phạm tài chính đã phát triển ở mức độ phức tạp cao, đòi hỏi năng lực phát hiện và phòng ngừa tương xứng.

Hậu quả hệ thống là rất nghiêm trọng: Không chỉ gây thiệt hại cho một ngân hàng (SCB), vụ án còn ảnh hưởng đến niềm tin của thị trường, sự ổn định của hệ thống tài chính – ngân hàng và môi trường đầu tư nói chung.

Khuyến nghị

Siết chặt quản trị ngân hàng và minh bạch sở hữu:

• Kiểm soát chặt cổ đông lớn và người có liên quan

• Hạn chế sở hữu chéo, đặc biệt giữa ngân hàng và doanh nghiệp

• Tăng tính độc lập của hội đồng quản trị và ban kiểm soát

Nâng cao hiệu quả thanh tra, giám sát:

• Tăng cường tính độc lập và trách nhiệm giải trình của cơ quan thanh tra

• Ứng dụng công nghệ (data analytics, AI) để phát hiện bất thường trong tín dụng và dòng tiền

• Xử lý nghiêm các trường hợp bao che, tiếp tay vi phạm

Kiểm soát chặt hoạt động cấp tín dụng:

• Thẩm định thực chất tài sản bảo đảm, tránh phụ thuộc vào đơn vị thẩm định thiếu độc lập

• Giám sát dòng tiền sau giải ngân

• Thiết lập cơ chế cảnh báo sớm đối với khoản vay rủi ro cao

Tăng cường chế tài và trách nhiệm cá nhân:

• Xác định rõ trách nhiệm của từng cá nhân trong chuỗi phê duyệt

• Nâng mức xử phạt đối với hành vi vi phạm có tổ chức, quy mô lớn

• Bảo vệ và khuyến khích cơ chế tố giác sai phạm nội bộ

Nâng cao đạo đức nghề nghiệp và văn hóa tuân thủ:

• Đào tạo thường xuyên về đạo đức nghề nghiệp trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng

• Xây dựng văn hóa tuân thủ thay vì chỉ kiểm soát bằng quy định

• Thiết lập cơ chế kiểm tra chéo và giám sát nội bộ hiệu quả

Bản án số 157/2024/HS-ST là phán quyết công minh, thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật Việt Nam. Việc tuyên án được đánh giá là đúng người, đúng tội, đồng thời xem xét thấu đáo quyền lợi của bị hại. Bản án không chỉ là sự trừng phạt đối với một cá nhân, mà còn là lời cảnh báo mạnh mẽ về những rủi ro mang tính hệ thống trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, nơi mà việc quản lý, kiểm soát hoạt động cấp tín dụng và sử dụng vốn nếu không chặt chẽ có thể dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. 

Trên cơ sở đó, LH Legal khẳng định tầm quan trọng của việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát và tuân thủ trong hoạt động tài chính – ngân hàng, nhằm phòng ngừa và hạn chế các rủi ro pháp lý tương tự trong thực tiễn.

Nếu có bất kỳ thắc mắc hay cần tư vấn pháp luật vui lòng liên hệ chúng tôi qua các hình thức sau:

Hotline Luật sư tư vấn trực tiếp: 1900 2929 01

Nhập thông tin đăng ký tư vấn luật tại đây: https://luatsulh.com/dang-ky-tu-van.html

Liên hệ đặt lịch hẹn qua zalo số: 0903 796 830

Website: https://luatsulh.com/

Hồ Chí Minh: 12A Nguyễn Đình Chiểu, Phường Tân Định (Phường Đa Kao, Quận 1 cũ)

Hà Nội: 51 Nguyễn Khắc Hiếu, Phường Ba Đình (Phường Trúc Bạch, Quận Ba Đình cũ)

Nha Trang: 144 Hoàng Hoa Thám, Phường Nha Trang (Phường Lộc Thọ, Thành phố Nha Trang cũ)

Theo dõi Công ty Luật LH Legal tại:

Website: https://luatsulh.com/

Facebook: Luật sư LH Legal

Youtube: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hoà: Luật sư Hoà (LH Legal)

Kênh Tiktok Công ty: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hình sự: Luật sư Hình sự

Kênh Zalo OA

Hồ sơ năng lực LH Legal