Nhận diện tội phạm kinh tế: Doanh nghiệp cần lưu ý gì để tránh rủi ro pháp lý?

>>> Trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại

>>> Phân biệt tội tham ô tài sản và nhận hối lộ theo Bộ luật Hình sự?

Dưới bài viết này, LHLegal sẽ phân tích những đặc điểm cơ bản của tội phạm kinh tế và đưa ra những lưu ý quan trọng mà doanh nghiệp cần quan tâm để bảo vệ mình trước các rủi ro pháp lý.

Tội phạm kinh tế là gì?

Dưới góc độ khoa học pháp lý, tội phạm kinh tế được hiểu là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, do cá nhân hoặc pháp nhân thực hiện một cách cố ý, xâm phạm đến các quan hệ xã hội trong lĩnh vực quản lý kinh tế – tài chính – thương mại, bị Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm và phải chịu trách nhiệm hình sự.

Phân tích rõ hơn:

• Về khách thể: Tội phạm kinh tế xâm phạm trực tiếp đến trật tự quản lý kinh tế, bao gồm các lĩnh vực như sản xuất, kinh doanh, thương mại, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, thuế, hải quan...

• Về mặt khách quan: Hành vi thường thể hiện qua việc gian dối, trốn tránh nghĩa vụ, lợi dụng cơ chế quản lý để trục lợi, ví dụ: buôn lậu, trốn thuế, làm giả hóa đơn, thao túng thị trường chứng khoán...

• Về chủ thể: Có thể là cá nhân (người trực tiếp thực hiện hành vi) hoặc pháp nhân thương mại (doanh nghiệp, tổ chức có đủ điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo luật định).

• Về mặt chủ quan: Đa phần tội phạm kinh tế được thực hiện với lỗi cố ý, mục đích là thu lợi bất chính.

Xét dưới góc nhìn khoa học pháp lý, tội phạm kinh tế không chỉ là hành vi phạm pháp luật hình sự đơn thuần, mà còn phản ánh sự xung đột giữa lợi ích cá nhân/doanh nghiệp với lợi ích chung của Nhà nước và xã hội trong quản lý, điều hành nền kinh tế.

Các loại tội phạm kinh tế theo Bộ luật hình sự

Trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), tội phạm kinh tế được quy định tại Chương XVIII và chia thành 3 mục với các tội danh được xếp theo các nhóm tương ứng từng tội danh. Cụ thể như sau:

Tội phạm kinh tế trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh thương mại

Các tội phạm này được đề cập từ Điều 188 đến Điều 199 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), cụ thể: 

• Tội buôn lậu (Điều 188)

• Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 189)

• Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm (Điều 190)

• Tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm (Điều 191)

• Tội sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192)

• Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm (Điều 193)

• Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 194)

• Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi (Điều 195)

• Tội đầu cơ (Điều 196)

• Tội quảng cáo gian dối (Điều 197)

• Tội lừa dối khách hàng (Điều 198)

• Tội vi phạm quy định về cung ứng điện (Điều 199)

Tội phạm kinh tế trong lĩnh vực thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm

Các tội phạm này được đề cập từ Điều 200 đến Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), cụ thể: 

• Tội trốn thuế (Điều 200)

• Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201)

• Tội làm, buôn bán tem giả, vé giả (Điều 202)

• Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước (Điều 203)

• Tội vi phạm quy định về bảo quản, quản lý hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước (Điều 204)

• Tội lập quỹ trái phép (Điều 205)

• Tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng (Điều 206)

• Tội làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành tiền giả (Điều 207)

• Tội làm, tàng trữ, vận chuyển, lưu hành công cụ chuyển nhượng giả hoặc các giấy tờ có giá giả khác (Điều 208)

• Tội cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin trong hoạt động chứng khoán (Điều 209)

• Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán (Điều 210)

• Tội thao túng thị trường chứng khoán (Điều 211)

• Tội làm giả tài liệu trong hồ sơ chào bán, niêm yết chứng khoán (Điều 212)

• Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm (Điều 213)

• Tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp (Điều 214)

• Tội gian lận bảo hiểm y tế (Điều 215)

• Tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động (Điều 216)

Trốn đóng bảo hiểm cho NLĐ là một trong những tội phạm kinh tế trong lĩnh vực bảo hiểm

Các tội phạm kinh tế khác xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế

Các tội phạm này được đề cập từ Điều 217 đến Điều 234 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), cụ thể: 

• Tội vi phạm quy định về cạnh tranh (Điều 217)

• Tội vi phạm quy định về hoạt động bán đấu giá tài sản (Điều 218)

• Tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí (Điều 219)

• Tội vi phạm quy định về quản lý và sử dụng vốn đầu tư công gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 220)

• Tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 221)

• Tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 222)

• Tội thông đồng, bao che cho người nộp thuế gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 223)

• Tội vi phạm quy định về đầu tư công trình xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 224)

• Tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan (Điều 225)

• Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226)

• Tội vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên (Điều 227)

• Tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai (Điều 228)

• Tội vi phạm các quy định về quản lý đất đai (Điều 229)

• Tội vi phạm quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (Điều 230)

• Tội cố ý làm trái quy định về phân phối tiền, hàng cứu trợ (Điều 231)

• Tội vi phạm quy định về khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản (Điều 232)

• Tội vi phạm quy định về quản lý rừng (Điều 233)

• Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã (Điều 234)

Mức hình phạt cao nhất của các tội danh thuộc danh mục tội phạm kinh tế là tử hình, cho thấy sức răn đe nghiêm khắc của pháp luật dành cho loại tội phạm này.

Tội phạm kinh tế liên quan đến bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp

Tội phạm kinh tế liên quan đến bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp được quy định tại Điều 214 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Khung hình phạt đối với các tội danh về "tội phạm kinh tế" được quy định tại Bộ luật hình sự

Mỗi tội danh đều có khung hình phạt riêng, được phân hóa dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm và hậu quả thiệt hại gây ra.

Khung hình phạt chung đối với các tội phạm kinh tế được quy định cụ thể tại các điều luật với nhiều mức xử lý, trong đó có thể thấy:

Hình phạt tiền

Đây là loại hình phạt được áp dụng phổ biến, vừa mang tính răn đe, vừa đảm bảo thu hồi lợi ích bất hợp pháp. Mức phạt có thể từ tens triệu đồng đến hàng chục tỷ đồng tùy từng tội danh.

Hình phạt tù 

Thường chia thành các khung:

• Khung cơ bản: phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm.

• Khung tăng nặng: có thể lên đến 7 năm, 10 năm, 15 năm.

• Một số tội đặc biệt nghiêm trọng như buôn lậu có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp hoặc gây thiệt hại đặc biệt lớn có thể bị phạt tù đến 20 năm.

Hình phạt bổ sung 

Ngoài hình phạt chính, còn có thể áp dụng cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc tịch thu tài sản.

Ý nghĩa pháp lý

Việc quy định đa dạng khung hình phạt thể hiện sự phân hóa trách nhiệm hình sự, giúp cơ quan tố tụng cân nhắc mức xử lý phù hợp với từng hành vi, từng hậu quả.

Đối với doanh nghiệp, điều này đặt ra yêu cầu phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật kinh tế, tài chính, thuế, thương mại, bởi chỉ cần vi phạm, mức chế tài không chỉ dừng lại ở tiền phạt mà còn có nguy cơ dẫn đến trách nhiệm hình sự nghiêm trọng.

Như vậy, khung hình phạt đối với các tội phạm kinh tế trong Bộ luật Hình sự trải rộng từ phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn cho đến 20 năm tù kèm theo nhiều hình phạt bổ sung. Đây là cảnh báo mạnh mẽ để doanh nghiệp cẩn trọng, phòng ngừa rủi ro pháp lý trong hoạt động kinh doanh.

Giải pháp phòng ngừa tội phạm kinh tế đối với doanh nghiệp

Tuân thủ pháp luật về thuế, hải quan, tài chính: Đây là nền tảng quan trọng nhất, bởi đa số tội phạm kinh tế đều xuất phát từ hành vi gian lận, trốn thuế, khai sai hải quan, hoặc vi phạm các quy định quản lý tài chính. Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình minh bạch, lưu giữ chứng từ đầy đủ và thực hiện nghĩa vụ tài chính đúng hạn để tránh bị xử lý hình sự.

Xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ: Một cơ chế giám sát chặt chẽ giúp phát hiện sớm những sai phạm, hạn chế rủi ro từ bên trong. Hệ thống này cần bao gồm: quy trình phê duyệt nhiều cấp, kiểm toán nội bộ, quản trị rủi ro và cơ chế báo cáo minh bạch. Nếu doanh nghiệp thiếu kiểm soát, cá nhân có thể lợi dụng để thực hiện hành vi gian lận, gây hậu quả nghiêm trọng.

Đào tạo, nâng cao nhận thức pháp luật cho nhân viên: Nhân viên là những người trực tiếp thực hiện giao dịch, ký kết hợp đồng, khai báo thuế, nên nếu họ thiếu hiểu biết pháp luật thì doanh nghiệp dễ bị liên đới trách nhiệm. Việc đào tạo định kỳ giúp nhân viên nhận diện hành vi vi phạm, đồng thời hình thành văn hóa tuân thủ trong toàn tổ chức.

Doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức pháp luật cho nhân viên

Tham khảo ý kiến tư vấn pháp lý khi thực hiện giao dịch lớn, phức tạp: Những giao dịch liên quan đến mua bán quốc tế, đầu tư, sáp nhập, chuyển nhượng vốn… thường tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý. Việc tham khảo ý kiến luật sư hoặc chuyên gia không chỉ giúp doanh nghiệp “soi chiếu” các quy định liên quan mà còn dự liệu trước phương án xử lý khi có tranh chấp. Đây là bước đi cần thiết để hạn chế tối đa nguy cơ vướng vào tội phạm kinh tế.

LHLegal - Đồng hành cùng doanh nghiệp phòng ngừa và xử lý rủi ro tội phạm kinh tế

Với vai trò là đơn vị tư vấn pháp lý chuyên nghiệp, LHLegal có thể hỗ trợ doanh nghiệp từ khâu phòng ngừa đến xử lý sự cố pháp lý:

• Tư vấn, rà soát hoạt động kinh doanh để bảo đảm tuân thủ pháp luật.

• Xây dựng và hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ theo chuẩn mực pháp lý.

• Cung cấp khóa đào tạo, tập huấn cho nhân sự về nhận diện và phòng tránh vi phạm.

• Đại diện, bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp trong trường hợp bị điều tra, truy cứu trách nhiệm hình sự liên quan đến tội phạm kinh tế.

Nếu có bất kỳ thắc mắc hay cần tư vấn pháp luật vui lòng liên hệ chúng tôi qua các hình thức sau:

Hotline gặp Luật sư tư vấn trực tiếp: 1900 2929 01

Nhập thông tin đăng ký tư vấn luật tại đây: https://luatsulh.com/dang-ky-tu-van.html

Liên hệ đặt lịch hẹn qua zalo số: 0903 796 830

Website: https://luatsulh.com/

Trụ sở: 288 B7 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường Xuân Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh (Địa chỉ cũ: 288 B7 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường Võ Thị Sáu, Quận 3, TP.HCM)

Chi nhánh Nha Trang: 07 Bế Văn Đàn, Phường Nam Nha Trang, Tỉnh Khánh Hòa (Địa chỉ cũ: 07 Bế Văn Đàn, Phường Phước Long, Thành phố Nha Trang)

Theo dõi Công ty Luật LHLegal tại:

Website: https://luatsulh.com/

Facebook: Luật sư LHLegal

Youtube: Luật sư LHLegal

Kênh Tiktok Luật sư Hoà: Luật sư Hoà (LHLegal)

Kênh Tiktok Công ty: Luật sư LHLegal

Kênh Tiktok Luật sư Hình sự: Luật sư Hình sự

Kênh Zalo OA

Hồ sơ năng lực LHLegal