Đề xuất miễn trừ trách nhiệm hình sự cho người xây dựng thể chế: Bước đột phá hay “lá chắn” cần giới hạn?

Trong bối cảnh cải cách hành chính, hoàn thiện pháp luật và thúc đẩy đổi mới sáng tạo đang được đặt ra mạnh mẽ, nhiều ý kiến cho rằng đây có thể là bước thay đổi quan trọng nhằm tháo gỡ tâm lý “sợ sai, sợ trách nhiệm” đang tồn tại trong bộ máy công quyền hiện nay.

Tuy nhiên, bên cạnh những quan điểm ủng hộ, cũng có không ít lo ngại rằng nếu quy định thiếu chặt chẽ, cơ chế này có thể bị lạm dụng hoặc vô tình tạo ra một “vùng an toàn pháp lý” quá rộng, gây khó khăn cho công tác xử lý sai phạm về sau.

Vì sao xuất hiện đề xuất miễn trừ trách nhiệm hình sự?

Những năm gần đây, cụm từ “sợ sai, sợ trách nhiệm” được nhắc đến rất nhiều khi nói về hoạt động quản lý nhà nước, phê duyệt dự án hay xây dựng chính sách.

Sau hàng loạt vụ án kinh tế, tham nhũng lớn, không ít cán bộ, công chức xuất hiện tâm lý e ngại khi xử lý công việc. Nhiều người lựa chọn cách làm an toàn, tránh đưa ra quyết định mới hoặc hạn chế ký các hồ sơ có yếu tố rủi ro. Điều này dẫn đến tình trạng: hồ sơ bị chuyển lòng vòng, dự án chậm phê duyệt, tiến độ đầu tư bị đình trệ, nhiều chính sách thiếu tính đột phá vì không ai muốn trở thành người chịu trách nhiệm cuối cùng.

Theo nhiều chuyên gia, đây là một trong những rào cản lớn đối với quá trình cải cách thể chế hiện nay. Bởi trên thực tế, việc xây dựng chính sách hay vận hành mô hình mới luôn tồn tại yếu tố thử nghiệm và không phải mọi quyết định đổi mới đều có thể dự đoán chính xác toàn bộ hệ quả phát sinh trong tương lai.

Nếu không có cơ chế bảo vệ hợp lý cho những người thực sự làm vì lợi ích chung, rất khó để khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trong bộ máy quản lý nhà nước.

Miễn trừ trách nhiệm hình sự có phải là “sai cũng không bị xử lý”?

Đây là điểm đang gây nhiều tranh luận. Theo các quan điểm được đưa ra, cơ chế miễn trừ không thể bị hiểu theo hướng “làm sai là được bỏ qua”.

Thay vào đó, việc xem xét miễn trừ chỉ nên áp dụng trong những trường hợp đặc biệt, chẳng hạn người thực hiện:

• Đã làm đúng quy trình;

• Có tham vấn chuyên môn;

• Minh bạch trong quá trình xử lý công việc;

• Không có động cơ vụ lợi;

• Không tham nhũng, tiêu cực;

• Mục tiêu hướng đến lợi ích chung.

Nói cách khác, cơ chế này không nhằm bao che cho hành vi cố ý làm trái, lợi dụng chức vụ quyền hạn, tham nhũng hoặc trục lợi cá nhân.

Điều mà nhiều chuyên gia mong muốn là tạo ra một “không gian pháp lý” đủ an toàn để cán bộ có thể mạnh dạn đưa ra quyết định đổi mới trong những lĩnh vực:

• Pháp luật còn chồng chéo;

• Cơ chế chưa hoàn thiện;

• Hoặc xuất hiện mô hình mới chưa từng có tiền lệ.

Vì sao nhiều chuyên gia cho rằng cần bảo vệ người “dám làm”?

Theo nhiều chuyên gia pháp lý và kinh tế, quá trình xây dựng thể chế luôn tồn tại rủi ro nhất định. Một chính sách mới dù được nghiên cứu kỹ vẫn có thể phát sinh hệ quả ngoài mong muốn khi đưa vào thực tiễn.

Điều quan trọng là cần phân biệt rõ giữa rủi ro khách quan trong quá trình đổi mới và hành vi cố ý vi phạm để vụ lợi.

Trong thực tế, có những trường hợp cán bộ làm đúng quy trình, có ý kiến chuyên môn, không có lợi ích cá nhân, nhưng khi chính sách phát sinh hệ quả ngoài dự kiến vẫn đứng trước nguy cơ bị xem xét trách nhiệm.

Chính điều này tạo ra tâm lý: “không làm thì không sai”.

Nhiều chuyên gia cho rằng nếu muốn thúc đẩy cải cách mạnh mẽ hơn, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, chuyển đổi số, đầu tư công, mô hình quản lý mới hoặc cơ chế thử nghiệm chính sách thì cần có cơ chế bảo vệ hợp lý cho những người thực sự hành động vì lợi ích chung.

Lo ngại lớn nhất nếu áp dụng thiếu chặt chẽ là gì?

Dù nhận được nhiều sự quan tâm, đề xuất này cũng làm dấy lên không ít lo ngại. Nhiều ý kiến cảnh báo rằng nếu quy định thiếu rõ ràng, cơ chế miễn trừ có thể bị biến thành công cụ né tránh trách nhiệm, “lá chắn pháp lý” cho sai phạm hoặc tạo tiền lệ nguy hiểm trong quản lý nhà nước.

Đặc biệt, những khái niệm như “vì lợi ích chung”, “đổi mới sáng tạo”, “rủi ro khách quan” nếu không được định nghĩa cụ thể sẽ rất dễ dẫn đến cách hiểu tùy tiện, áp dụng không thống nhất hoặc gây tranh cãi khi xử lý trách nhiệm.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia nhấn mạnh cơ chế bảo vệ người dám làm phải luôn đi kèm cơ chế kiểm soát quyền lực thật chặt chẽ.

Doanh nghiệp kỳ vọng gì từ cơ chế này?

Từ góc độ doanh nghiệp, nhiều ý kiến cho rằng tâm lý sợ trách nhiệm hiện nay đang ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường đầu tư và hoạt động kinh doanh.

Không ít doanh nghiệp phản ánh tình trạng hồ sơ bị kéo dài, thủ tục bị “đẩy qua đẩy lại”, nhiều dự án mất rất nhiều thời gian chờ phê duyệt chỉ vì cán bộ e ngại rủi ro pháp lý.

Do đó, nếu có cơ chế bảo vệ phù hợp cho những người dám quyết, dám chịu trách nhiệm và dám đổi mới thì bộ máy hành chính có thể vận hành nhanh hơn, linh hoạt hơn và tạo ra môi trường đầu tư thông thoáng hơn.

Tuy nhiên, cộng đồng doanh nghiệp cũng đồng thời kỳ vọng cơ chế này phải minh bạch, có giới hạn rõ ràng và không trở thành “vùng cấm” trong xử lý sai phạm.

Cần điều kiện gì để tránh bị lạm dụng?

Theo nhiều chuyên gia, nếu muốn áp dụng cơ chế miễn trừ trách nhiệm hình sự, cần đồng thời xây dựng hệ thống tiêu chí rất chặt chẽ.

Trước hết, pháp luật phải xác định rõ thế nào là đổi mới vì lợi ích chung, đâu là rủi ro khách quan được chấp nhận, phạm vi miễn trừ đến đâu và trường hợp nào tuyệt đối không được áp dụng.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế giám sát độc lập, hội đồng đánh giá chuyên môn, quy trình minh bạch, trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Đặc biệt, nhiều ý kiến nhấn mạnh rằng tham nhũng, vụ lợi hay hành vi cố ý làm trái phải là “ranh giới đỏ” không thể được miễn trừ dưới bất kỳ hình thức nào.

Nếu thiếu giới hạn này, cơ chế bảo vệ người đổi mới rất dễ bị hiểu sai và làm ảnh hưởng đến hiệu quả phòng chống tham nhũng.

Nhiều quốc gia cũng đã áp dụng cơ chế tương tự

Trên thực tế, nhiều quốc gia đã xây dựng các mô hình bảo vệ cán bộ đổi mới, miễn trách nhiệm trong thử nghiệm chính sách hoặc “sandbox pháp lý” cho lĩnh vực mới.

Các cơ chế này thường được áp dụng trong các lĩnh vực như công nghệ tài chính, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số hoặc các mô hình quản lý chưa có tiền lệ.

Tuy nhiên, điểm chung của các mô hình này là luôn đi kèm tiêu chí áp dụng rất chặt, cơ chế giám sát mạnh và trách nhiệm giải trình cao.

Điều đó cho thấy việc tạo không gian cho đổi mới là cần thiết, nhưng đổi mới chỉ thực sự bền vững khi đi cùng với minh bạch, kiểm soát quyền lực và giới hạn pháp lý rõ ràng.

Nếu có bất kỳ thắc mắc hay cần tư vấn pháp luật vui lòng liên hệ chúng tôi qua các hình thức sau:

Hotline Luật sư tư vấn trực tiếp: 1900 2929 01

Nhập thông tin đăng ký tư vấn luật tại đây: https://luatsulh.com/dang-ky-tu-van.html

Liên hệ đặt lịch hẹn qua zalo số: 0903 796 830

Website: https://luatsulh.com/

Hồ Chí Minh: 12A Nguyễn Đình Chiểu, Phường Tân Định (Phường Đa Kao, Quận 1 cũ)

Hà Nội: 51 Nguyễn Khắc Hiếu, Phường Ba Đình (Phường Trúc Bạch, Quận Ba Đình cũ)

Nha Trang: 144 Hoàng Hoa Thám, Phường Nha Trang (Phường Lộc Thọ, Thành phố Nha Trang cũ)

Theo dõi Công ty Luật LH Legal tại:

Website: https://luatsulh.com/

Facebook: Luật sư LH Legal

Youtube: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hoà: Luật sư Hoà (LH Legal)

Kênh Tiktok Công ty: Luật sư LH Legal

Kênh Tiktok Luật sư Hình sự: Luật sư Hình sự

Kênh Zalo OA

Hồ sơ năng lực LH Legal